فوٽوگرافيءَ جي تاريخ ڪنهن هڪ ڏينهن يا هڪ ايجاد جو نتيجو ناهي، پر هي صدين جي انساني تحقيق، سائنسي تجربن ۽ فن جي ارتقا جو هڪ شاندار سفر آهي. ان جو پس منظر بنيادي طور تي ٻن مرحلن تي ٻڌل آهي: پهرين روشنيءَ کي هڪ جڳهه تي گڏ ڪرڻ (Optics) ۽ ٻيو ان گڏ ٿيل روشنيءَ کي مستقل طور محفوظ ڪرڻ (Chemistry). اچو ته ان جي تاريخ کي اهم ميلن جي پٿرن جي صورت ۾ سمجهون
ڪيمرا اوبسڪيورا (Camera Obscura) — شروعاتي بنياد
فوٽوگرافيءَ جو تصور تمام قديم آهي. چوٿين صدي قبل مسيح ۾ چيني فيلسوف موزي (Mozi) ۽ بعد ۾ مشهور يوناني فلاسفر ارسطو (Aristotle) هڪ اهڙي اوزار جو ذڪر ڪيو جنهن کي پنهنجي اصل شڪل "ڪيمرا اوبسڪيورا" (جنهن جي معنيٰ آهي "اونداهو ڪمرو") اليروانين سائنسدان ابن الهيثم (Alhazen) يارهين صديءَ ۾ ڏني. اهو ڪيئن ڪم ڪندو هو؟ هڪ اونداهي ڪمري يا باڪس جي هڪ ديوار ۾ ننڍڙو سوراخ ڪيو ويندو هو، جنهن مان ٻاهران ايندڙ روشني سامهون واري ديوار تي ٻاهر جو ابتو (Inverted) عڪس ٺاهيندي هئي. ان دور جا مصور ان عڪس جي مٿان پنسل سان خاڪا ٺاهيندا هئا، پر ان عڪس کي ڪيپچر ڪرڻ جو ڪو ڪيميائي طريقو موجود نه هو.
تاريخ جي پهرين مستقل تصوير (1826)
دنيا جي پهرين ڪامياب ۽ مستقل تصوير فرانسيسي سائنسدان جوزف نيسيفور نيپس (Joseph Nicéphore Niépce) 1826ع (ڪجهه ذريعن موجب 1827ع) ۾ ڪڍي. طريقو: هن هڪ خاص ڪيميائي پليٽ (Bitumen of Judea سان ڪوٽ ٿيل) کي ڪيمرا اوبسڪيورا ۾ رکيو. هن هڪ ئي تصوير کي ڪيپچر ڪرڻ لاءِ 8 ڪلاڪن کان وڌيڪ جو ايڪسپوزر ٽائيم ڏنو، جنهن کان پوءِ پنهنجي گهر جي کڙڪيءَ کان ٻاهر جو نظارو پليٽ تي محفوظ ٿيو. هن عمل کي هن "هيليوگرافي" (Heliography) جو نالو ڏنو.
ڊيگيرو ٽائپ (Daguerreotype) — فوٽوگرافي جو جنم (1839)
نيپس جي موت کان پوءِ، سندس پارٽنر لوئي ڊيگيرو (Louis Daguerre) ان ڪم کي اڳتي وڌايو ۽ 1839ع ۾ فوٽوگرافيءَ جو پهريون تجارتي ۽ عملي طريقو متعارف ڪرايو، جنهن کي "ڊيگيرو ٽائپ" چيو وڃي ٿو.
انقلاب
هن طريقي ۾ ايڪسپوزر جو وقت 8 ڪلاڪن مان گهٽجي ڪجهه منٽن تائين اچي ويو.
فرانس جي حڪومت 19 آگسٽ 1839ع تي هن ايجاد کي خريد ڪري پوري دنيا لاءِ "مفت تحفي" طور پيش ڪيو.
ان ڪري اڄ به 19 آگسٽ کي عالمي فوٽوگرافي ڏينهن (World Photography Day) طور ملهايو ويندو آهي.
ارتقائي سفر فلم کان ڊيجيٽل تائين
ڊيجيٽل انقلاب (1975): ڪوڊاڪ جي ئي هڪ انجنيئر اسٽيون سيسون (Steven Sasson) دنيا جي پهرين ڊيجيٽل ڪيمرا ٺاهي، جنهن تصوير کي فلم بدران اليڪٽرانڪ سينسر تي محفوظ ڪيو.
رنگين فوٽوگرافي (1930s): ان کان اڳ سڀ تصويرون بليڪ اينڊ وائيٽ هونديون هيون. ڪوڊاڪروم (Kodachrome) جي اچڻ سان رنگين تصويرن جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي.
ڪوڊيڪ ۽ فلم ڪيمرا (1888): جارج ايسٽمين (George Eastman) Kodak ڪيمرا متعارف ڪرائي، جنهن ۾ رول فلم استعمال ٿيندي هئي. هن جي سلوگن "توهان صرف بٽڻ دٻايو، باقي ڪم اسان ڪنداسين" فوٽوگرافيءَ کي اميرن جي شوق مان ڪڍي عام ماڻهن تائين پهچايو.
نيگيٽو کان پوزيٽو (1841): هينري فاکس ٽالبوٽ (Henry Fox Talbot) "ڪيلو ٽائپ" طريقو ايجاد ڪيو، جنهن سان هڪ ئي تصوير جي نيگيٽو مان ڪيتريون ئي ڪاپيون پيپر تي پرنٽ ڪرڻ ممڪن ٿيون.
اڄ فوٽوگرافي ڊيجيٽل سينسرز، طاقتور DSLRs، مررليس ڪيمرائن کان ٿيندي اسان جي سمارٽ فونز تائين پهچي چڪي آهي، جتي اسان سيڪنڊ جي هزارين حصي ۾ تصوير ڪڍي دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين پهچائي سگهون ٿا.